CẦN LƯU TRỮ KHO TÀNG BÁO ONLINE: “Làm thế nào để những tư liệu này vẫn tồn tại và có thể tra cứu được trong tương lai?”
LÊ NGỌC HÂN
Chúng ta cần bảo tồn cả những thứ nhỏ bé, địa phương, ít người biết đến: một tờ báo tỉnh, một bài báo cũ trên website sắp đóng cửa, tất cả là kho dữ liệu của xã hội-lịch sử
Kho tàng báo online rất quý có rất nhiều tư liệu lịch sử cực kỳ quan trọng. Vì vậy, chúng ta cần phải lưu trữ để có thể tiếp tục truy cập, đọc, nghiên cứu. (báo giấy thì may mắn vẫn còn trong thư viện, trong các tủ sách gia đình)
Một bài viết trên báo tỉnh, báo ngành, báo địa phương, thậm chí một chuyên san nhỏ có thể chứa những thông tin mà báo lớn không hề có. Đối với người làm lịch sử, nhiều khi một bài báo địa phương ít người biết lại quý hơn một bài xã luận nổi tiếng, vì nó ghi lại một sự kiện, một phong tục văn hoá.
Hàng triệu triệu trang tài liệu lịch sử xã hội, cộng đồng địa phương nếu biến mất thì sẽ xoá hoàn toàn dấu vết, không thể truy cập, không thể tìm ra bằng phương pháp khảo cổ.
Thịnh-suy-tàn là quy luật của tạo hoá, mỗi giai đoạn, mỗi thời đại có nhiều chuyển biến xã hội dẫn đến sự kết thúc, tất cả các nước trên thế giới cũng vậy. Tuy nhiên, điều quan trọng là cần phải lưu giữ tất cả các dữ liệu của các báo online vì ngoài những tin tức chung thì mỗi báo đều có các bài phóng sự đặc biệt, các tư liệu địa phương về văn hoá, lịch sử, xã hội… để hiểu kỹ hơn về con người, xã hội ở ngay thời điểm đó. Dĩ nhiên có một số bài viết chưa chính xác, sai lệch thông tin, nhưng sẽ được tiếp tục nghiên cứu chứ không phải xoá sạch hoàn toàn.
Ngày 19/11/1997, Việt Nam chính thức hòa mạng Internet toàn cầu và cung cấp dịch vụ Internet cho người dân, đến giai đoạn 2003–2008: bùng nổ Internet băng thông rộng khi công nghệ ADSL xuất hiện, các quán Internet mọc lên khắp các tỉnh, Yahoo! Messenger phổ biến từ thành phố đến làng xã.
Những tờ báo online ra đời:
• VnExpress, ra mắt năm 2001.
• VietnamNet đầu những năm 2000.
• Báo Nhân Dân điện tử có từ cuối thập niên 1990.
• Tuổi Trẻ Online ra đời cuối những năm 1990, rồi đến Thanh Niên Online, Lao Động điện tử, Sài Gòn Giải Phóng điện tử
Và 1 điều rất quan trọng, trong 30 năm nay, có hàng vạn bài nghiên cứu lớn nhỏ, các luận văn, văn án,… trích nguồn từ báo online. Nếu như những website này biến mất thì không thể truy cập trang nguồn để kiểm chứng.
Ngày nay, khi muốn tìm lại thông tin về một nhà văn, một nghệ sĩ, một công trình kiến trúc, một sự kiện xã hội, hay thậm chí lịch sử một con đường, một ngôi chùa, một khu phố…, người nghiên cứu thường phải tìm đến báo chí. Nhiều bài viết trên báo là tư liệu gốc duy nhất ghi nhận sự kiện vào đúng thời điểm nó diễn ra. Có những nhân vật đã qua đời, những công trình đã bị phá bỏ, những vùng đất đã thay đổi hoàn toàn diện mạo, nhưng dấu vết của chúng vẫn còn nằm trong các bài báo cũ.
Một bài báo có thể chỉ mất vài phút để đọc, nhưng nhiều năm sau nó có thể trở thành một tư liệu lịch sử quý giá mà không gì thay thế được.
Điều đáng lo ngại là hiện nay nhiều website báo chí sau khi dừng hoạt động đã biến mất hoàn toàn. Người đọc chỉ nhìn thấy dòng thông báo “website không tồn tại” hoặc “404 not found”. Đằng sau dòng chữ ngắn ngủi đó có thể là hàng chục năm lao động của biết bao nhà báo, biên tập viên, nhiếp ảnh gia, nhà nghiên cứu. Hàng triệu bài viết biến mất đồng nghĩa với việc một phần ký ức xã hội cũng bị xóa đi.
Một bài báo hôm nay có thể trở thành tư liệu lịch sử cực kỳ quan trọng của vài chục năm sau. Những bài viết về dịch COVID-19, về đô thị hóa, về đời sống người lao động, về giáo dục, về các công trình kiến trúc cũ, hay các cuộc tranh luận xã hội… đều sẽ trở thành nguồn sử liệu quý giá cho thế hệ tương lai nghiên cứu về Việt Nam đầu thế kỷ XXI.
Nếu xem báo in là những cuốn sách được lưu giữ trong thư viện thì báo online cũng xứng đáng được xem là một dạng “di sản số” của quốc gia. Mỗi bài viết là một mảnh ghép phản ánh đời sống kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học, môi trường, phong tục tập quán và tâm tư của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.
Vì vậy, rất cần có những chương trình lưu trữ lâu dài đối với báo điện tử, từ cấp cơ quan báo chí, thư viện, trung tâm lưu trữ đến các cơ quan quản lý nhà nước. Việc lưu giữ không chỉ nhằm phục vụ hiện tại mà còn để các thế hệ mai sau có thể tìm hiểu, nghiên cứu của xã hội Việt Nam.
Nhiều quốc gia trên thế giới đã xem việc lưu trữ dữ liệu số là một nhiệm vụ văn hóa và khoa học lâu dài.
Tại Hoa Kỳ, Library of Congress từ nhiều năm qua đã thực hiện các chương trình lưu trữ website, báo điện tử và tài liệu số nhằm bảo tồn ký ức quốc gia cho các thế hệ tương lai.
Tại Pháp, Bibliothèque nationale de France có hệ thống lưu trữ hàng tỷ trang web và tài liệu điện tử để phục vụ nghiên cứu lịch sử, xã hội và văn hóa.
Đức cũng triển khai lưu chiểu điện tử, yêu cầu nhiều loại xuất bản phẩm số phải được nộp lưu trữ tại German National Library.
Trong khi đó, Nhật Bản thông qua National Diet Library đã xây dựng kho tư liệu số khổng lồ, cho phép người dân, học giả và sinh viên tiếp cận nhiều nguồn tài liệu quý hiếm.
Những kho tàng này lưu giữ cả dấu vết của từng giai đoạn lịch sử. Bởi một tư liệu hôm nay có thể chỉ là một bài báo thông thường, nhưng vài chục năm sau lại trở thành nguồn sử liệu quan trọng giúp giải thích và nghiên cứu về một thời đại đã qua.
19/6/2026 – ngày Tết Đoan Ngọ & cũng gần đến Ngày Báo chí CMVN
LÊ NGỌC HÂN
