A-tì-đạt-ma Câu-xá luận (Abhidharmakośabhāṣya) của ngài Vasubandhu giữ vị trí trọng yếu trong lịch sử tư tưởng Phật giáo Ấn Độ. Tác phẩm này đánh dấu đỉnh cao của truyền thống A-tì-đạt-ma trong tiến trình hệ thống hóa pháp học, đồng thời thể hiện kỷ luật tư duy tranh biện nghiêm mật, nơi mọi khái niệm đều được kiểm nghiệm bằng năng lực đoạn trừ và giá trị giải thoát.
Tập I đặt nền móng cho toàn bộ bộ luận thông qua việc xác lập rõ phạm vi, đối tượng và phương pháp của A-tì-đạt-ma. Trọng tâm được đặt vào tư trạch pháp (dharmapravicaya), như tiến trình quán sát có định hướng, nhằm làm hiển lộ cấu trúc vận hành của các pháp trong tương quan nhân duyên, nghiệp lực và nhận thức. Ngay từ điểm khởi đầu, Câu-xá cho thấy pháp học và hành trì cùng nằm trong một trục vận động, nơi phân tích luôn hướng về mục tiêu đoạn trừ ô nhiễm.
Nội dung Tập I triển khai hệ thống các phạm trù căn bản của pháp: giới, xứ, uẩn, căn, tâm và tâm sở, pháp không tương ưng, vô vi, kiến và phi kiến, đoạn trừ, nhân, duyên và quả. Hệ thống phân tích mười tám giới cùng mạng lưới phân loại dày đặc được trình bày với độ chi li cao, làm lộ rõ tính điều kiện hóa của mọi pháp và cơ chế hình thành kinh nghiệm. Qua tiến trình này, trực giác thường nghiệm về chủ thể ổn định đứng sau nhận thức dần được tháo gỡ bằng phân tích nhân duyên.
Các luận đề về thấy (darśana), thức (vijñāna), sở y (āśraya) và sở duyên (ālambana) cho thấy rõ lập trường nhận thức luận của A-tì-đạt-ma: nhận thức khởi sinh từ sự hội tụ của nhiều điều kiện, vận hành theo từng sát-na, chịu chi phối bởi nghiệp và huân tập. Những tranh luận liên quan đến sắc pháp, cực vi, tiếp hợp và gián cách được triển khai nhằm nhận diện chính xác cơ chế chấp thủ, thay vì xác lập bản thể cho pháp.
Tinh thần phương pháp luận của Câu-xá thể hiện xuyên suốt qua việc quy chiếu toàn bộ hệ thống phân loại pháp về khả năng đoạn trừ. Các phạm trù hữu lậu và vô lậu, kiến đạo và tu đạo, đoạn trừ và thành tựu được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với tiến trình chuyển hóa. Phân tích pháp vì thế mang tính phương tiện rõ rệt, định hướng nhất quán về giải thoát, vượt khỏi mục đích mô tả học thuyết thuần túy.
Với cấu trúc tranh biện nội bộ chặt chẽ, Câu-xá tổng hợp truyền thống A-tì-đạt-ma, đồng thời đặt nền cho những phát triển tư tưởng về sau. Tập I giữ vai trò then chốt trong việc huấn luyện năng lực quán pháp, dẫn người học đi từ nhận diện khái niệm đến tháo gỡ chính những điểm nương tựa tinh vi của nhận thức.
Ấn bản A-tì-đạt-ma Câu-xá luận – Tập I được sử dụng trong lần xuất bản này là định bản đã cho nhập Đại Tạng Kinh Việt Nam, kèm theo phần biên khảo của Dịch sư giới thiệu hệ thống A-tì-đạt-ma Câu-xá và phụ lục thuật ngữ Phạn – Tạng – Hán, nhằm hỗ trợ việc đối chiếu và nghiên cứu chuyên sâu.
Có thể đặt sách tại đây.
