KINH KIM CANG TRONG TỪNG HƠI THỞ
Thành kính tán thán Ôn Phước An
Ngày 1 tháng 2 năm 2026, trong căn phòng tĩnh lặng nơi Ôn Phước An đang điều trị tại Bệnh viện 22/12 Thành phố Nha Trang, hình ảnh Thượng Tọa Giác Nghĩa (Trụ trì Chùa Vạn Đức & Chùa Phước Trí, Nha Trang) cầm quyển Kinh Nhật Tụng, chậm rãi tụng Kinh Kim Cang âm Hán–Việt, đã trở thành một khoảnh khắc không thể nào quên.
Đây không phải là một thời kinh trên điện Phật. Không có tiếng chuông mõ, không nghi lễ trang nghiêm. Chỉ có hơi thở đều đều của người đang nằm trên giường bệnh, chỉ có tiếng kinh trầm lắng vang lên, và một trái tim tỉnh thức đang lặng lẽ lắng nghe trong thinh không.
Khi Thượng Tọa Giác Nghĩa tụng đến những đoạn trúc trắc, không rõ chữ của bản Kinh Kim Cang âm Hán–Việt dài gần năm nghìn từ, Ôn Phước An bỗng mở mắt, nhẹ nhàng nhắc lại từng chữ. Thượng Tọa giật mình, không phải vì bất ngờ, mà vì xúc động. Bởi Kinh Kim Cang không phải là bản kinh dễ thuộc, lại càng không dễ nằm lòng trong hình thức âm Hán–Việt cổ kính, như đoạn:
“Thị cố Tu-bồ-đề, chư Bồ-tát Ma-ha tát ưng như thị sanh thanh tịnh tâm, bất ưng trụ sắc sanh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm.”
(Nghĩa: Thế nên Tu-bồ-đề, các Bồ-tát lớn nên như thế mà sanh tâm thanh tịnh, không nên trụ nơi sắc sanh tâm, không nên trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, nên không có chỗ trụ mà sanh tâm kia).
Ấy vậy mà Ôn nhớ rõ mồn một. Nhớ như hơi thở ra vào. Nhớ như dòng máu ấm vẫn đang lặng lẽ chảy về tim. Nghe lời tâm sự của Thượng Tọa Giác Nghĩa qua điện thoại viễn liên, người viết chợt nhận ra rằng Kinh Kim Cang nơi Ôn Phước An không còn là chữ nghĩa mà đã trở thành mạch sống, là tâm hành, là chỗ an trú thường nhật của một bậc tu sĩ đã sống trọn đời với Bát Nhã.
Ngày 01/02/2026, TT Giác Nghĩa tụng kinh Kim Cang bên giường bệnh Ôn Phước An
Hình ảnh ấy khiến người viết nhớ lại những trang văn Ôn Phước An từng viết về “Lục Tổ Huệ Năng và hình ảnh thi ca” vào năm 1998. Kinh Kim Cang vốn là bản kinh tinh yếu, khoảng năm nghìn chữ, được chưng cất từ bộ Đại Bát Nhã khoảng năm triệu chữ, sáu trăm quyển, bản kinh đã giúp chú tiều phu bán củi năm xưa khai ngộ, để rồi trở thành vị Tổ thứ sáu của Thiền tông Trung Hoa. Hẳn nhiên, Ôn Phước An đã tâm đắc sâu xa bản kinh này từ thuở rất sớm, để rồi thuộc lòng như hơi thở, như mạch sống của chính mình.
Từ đó, Ôn đã đặt ra một vấn đề lớn của thời đại: trước ngưỡng cửa thế kỷ XXI, khi văn minh vật chất đạt đến đỉnh cao nhưng tâm thức con người ngày càng hoang mang, nhân loại có lẽ cần học lại từ đầu tinh thần “bất tri”, điều từng khiến Lục Tổ Huệ Năng bị Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn mắng: “Nhĩ giá lạp lão bất tri” (Con người man rợ này chẳng biết chi hết), để mong tìm ra một nền văn minh đích thực cho chính mình.
Dựa trên nhận định của Giáo sư Nguyễn Lang, Ôn Phước An khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa Thiền và thi ca: thi ca không có hình ảnh thì không còn là thi ca, cũng như Thiền rơi vào suy luận siêu hình thì không còn là Thiền. Thiền chân chính luôn gắn với thực tại sống động, cụ thể, chứ không phải những khái niệm trừu tượng.
Ôn Phước An cho rằng chính Đức Phật là người khai mở nguồn cảm hứng thi ca và nghệ thuật lớn nhất: từ khoảnh khắc giác ngộ khi sao mai vừa mọc, cho đến gần năm mươi năm hoằng pháp bằng những bài kệ vừa giản dị vừa bay bổng, tiêu biểu trong các kinh Đại thừa như Hoa Nghiêm, Bát Nhã.
Dòng Thiền từ Ấn Độ sang Trung Hoa, do Bồ Đề Đạt Ma khơi nguồn và được Lục Tổ Huệ Năng hoàn tất, đã hòa nhập sâu vào tinh thần thực tiễn của văn hóa Trung Hoa, trở thành một trào lưu tâm linh và thi ca rực rỡ thời nhà Đường.
Lục Tổ Huệ Năng, tuy không phải là một thi nhân, nhưng đã dùng ngôn ngữ đầy hình ảnh để diễn đạt chân lý Thiền, tiêu biểu qua khái niệm “bản lai diện mục”, mở ra một chân trời sáng tạo mới cho Thiền Đông Á, như nhận định của D.T. Suzuki.
Ảnh hưởng của Thiền Huệ Năng lan sâu vào văn học Việt Nam, từ Nguyễn Trãi đến Nguyễn Du, với điểm chung là sự trở về vô ngôn, im lặng, trực nhận thực tại, vượt ngoài chữ nghĩa.
Ôn Phước An từng nhận định rằng: Càng văn minh, con người càng dễ lạc lõng; chỉ khi buông bỏ chấp trước tri thức, trở về với tâm hồn mộc mạc, chất phác như tinh thần Thiền Huệ Năng, con người mới có thể tìm lại ý nghĩa sống, cái đẹp và con đường giải thoát chân thật.
Hôm nay, chính Ôn Phước An đang sống trọn vẹn tinh thần ấy. Không cần diễn giảng, không cần giải thích, chỉ một hơi thở hòa cùng câu kinh cũng đủ nói lên cả một đời tu học.
Trong giờ phút sinh tử cận kề, Ôn không nắm giữ gì ngoài Kim Cang: vô trụ, vô đắc, vô ngã. Vô tu, vô chứng. Chữ nghĩa dài ngắn không còn quan trọng; chỉ còn lại tánh nghe trong trẻo, rõ biết, hiện tiền, lặng lẽ soi đường. Đó chính là “vô tự chân kinh” mà bao thế hệ hành giả hằng tìm kiếm.
Đức Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Phước An sinh năm Kỷ Sửu (1949) tại Quy Nhơn, Bình Định, được xem là một Tăng sĩ trí thức tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam đương đại, kết hợp hài hòa giữa đời sống thiền môn, học thuật và văn hóa. Ngài lưu trú tại Chùa Hải Đức, thành phố Nha Trang trong hơn 50 năm qua, đây là một ngôi cổ tự tọa lạc trên đồi Trại Thủy, tiền thân là Phật Học Viện Trung Phần trước năm 1975, một trung tâm đào tạo Tăng tài quan trọng của Phật giáo miền Trung.
Trong nhiều thập niên qua, Đức Trưởng Lão Hòa Thượng là Giáo phẩm cao cấp của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất (GHPGVNTN), từng đảm nhiệm chức vụ Tổng Vụ Trưởng Tổng Vụ Văn Hóa, Viện Hóa Đạo (giai đoạn 2003-2008, xem bài). Ở cương vị này, Ngài đã đóng góp bền bỉ và sâu sắc cho công cuộc gìn giữ, phục hưng và phát huy di sản văn hóa, tư tưởng Phật giáo Việt Nam, đặc biệt trong những giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Ngày 29 tháng Giêng năm Giáp Thìn (nhằm 09/03/2024), tại Chùa Phật Ân, Long Thành, Tăng Nghị của Chư Tôn Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương đã cung thỉnh Đức Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Phước An đảm nhiệm trọng trách Thủ Tòa Pháp Tòa Hoằng Giáo, thuộc Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương GHPGVNTN, một sự ghi nhận xứng đáng đối với đạo hạnh, học vấn và uy tín tinh thần của Ngài.
Tiếp đó, trong khuôn khổ Lễ Chung Thất Đức Đại Lão Hòa Thượng Thích Thắng Hoan (1928–2024), được cử hành trọng thể tại Chùa Phật Ân, Long Thành, vào ngày 15/03/2024, Tăng Nghị của Chư Tôn Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương đã nhất tâm cung thỉnh Đức Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Phước An đảm nhiệm ngôi vị Tăng Trưởng Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất.
Nơi Đức Trưởng Lão Hòa Thượng Thích Phước An, người đọc và người học đạo nhận ra hình ảnh một thiền giả, học giả, tao nhân, sống lặng lẽ giữa đời thường mà tâm thức luôn rộng mở trước những thao thức của con người và thời đại. Dẫu nhiều lúc nhìn thẳng vào thực tại còn lắm tiêu điều, Ngài vẫn giữ niềm tin sâu xa vào phẩm giá con người và ánh sáng của ngày mai, một niềm tin từng được Nguyễn Trãi gửi gắm trong câu thơ vượt thời gian:
“Chắc chi thiên hạ đời nay
Mà đem non nước làm rầy chiêm bao.”
Với vai trò là nhà nghiên cứu và biên khảo, Đức Trưởng Lão Hòa Thượng đã xuất bản ba tác phẩm tiêu biểu:
1/. Đức Phật trên cõi Phù Du, 2012 (mời xem): Tác phẩm mang đậm thiền vị, chiêm nghiệm thân phận con người và hình ảnh Đức Phật giữa cõi vô thường mong manh.
2/. Đường Về Núi Cũ Chùa Xưa, 2020 (mời xem): Dòng hồi tưởng thấm đẫm ký ức thiền môn, quê hương và hành trình tâm linh của một đời xuất gia.
3/. Hiu Hắt Quê Hương Bến Cỏ Hồng, 2020 (mời xem): Tác phẩm văn- thơ trầm mặc, gợi lên nỗi hoài cảm quê hương và thân phận lịch sử qua nhãn quan từ bi.
Ngoài các tác phẩm in thành sách, Ngài còn để lại một gia tài phong phú các khảo luận, bút ký, tùy bút đăng tải trên nhiều trang mạng Phật học và văn hóa uy tín như Quảng Đức, Thư Viện Hoa Sen, Đạo Phật Ngày Nay, Hoa Vô Ưu… Nội dung trải rộng từ Thiền học, lịch sử Phật giáo Việt Nam, văn học, thơ ca, đến các cuộc đối thoại Đông – Tây qua những nhân vật và tư tưởng lớn như Krishnamurti, D.T. Suzuki, Meister Eckhart, Lục Tổ Huệ Năng, Tuệ Sỹ…
Văn phong của Đức Trưởng Lão Hòa Thượng không nhằm thuyết phục bằng giáo điều, mà dẫn người đọc trở về với kinh nghiệm sống, nơi con người tự đối diện, tự giải phóng và tự thắp sáng nội tâm mình. Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong đời sống và trước tác của Ngài: Thiền không xa cuộc đời, đạo không lìa thân phận, và hy vọng vẫn âm thầm nảy nở giữa vô thường.
TT Nguyên Tạng (chủ biên trang nhà Quảng Đức) về thăm Ôn Phước An năm 2024
Chúng con từ phương xa Úc Châu, thành kính tán thán công đức Ôn Phước An, bậc long tượng của ngôi nhà Phật giáo Việt Nam, người đã đem trọn một đời để hộ trì và bảo vệ Chánh pháp.
Đến phút cuối, Ôn không nói lời giáo huấn, nhưng hình ảnh Ôn mở mắt nhắc lại từng chữ Kim Cang đã là bài pháp sâu nhất, đẹp nhất và xúc động nhất cho hàng hậu học chúng con.
Nguyện đem công đức lành này hồi hướng khắp pháp giới chúng sanh. Nguyện cho ánh sáng Kim Cang Bát Nhã mà Ôn đã sống và đã thở, tiếp tục soi chiếu con đường tu học của bao thế hệ mai sau.
Thành kính nguyện cầu chư Phật mười phương, chư Lịch đại Tổ sư từ bi gia hộ cho Ôn Phước An bệnh chướng sớm tiêu trừ, tiếp tục trụ thế lâu dài để làm ngọn đèn tuệ soi đường cho hàng Tăng Ni và Phật tử hậu học.
Nam mô Bát Nhã Hội Thượng Phật Bồ Tát.
Tu Viện Quảng Đức, ngày 5 tháng 2 năm 2026
Tỳ-kheo Thích Nguyên Tạng
