Bài 4: Đây là giải thích về hình con chim bay trên trống đồng mà các cụ nhà ta gọi là chim Lạc, của Xiaorong Han (Hàn Hiếu Vinh) trong bài “Who Invented the Bronze Drum? Nationalism, Politics, and a Sino-Vietnamese Archaeological Debate of the 1970s and 1980s” đăng trên tạp chí ASIAN PERSPECTIVES – The Journal of Archaeology for Asia and the Pacific (Volume 43, Number 1, Spring 2004, pp. 7-33) mà phu chữ tạm dịch sang tiếng Việt:
Hình ảnh con chim đang bay với chiếc mỏ dài, chân dài xuất hiện rất thường xuyên trên trống đồng, và đây là một thử thách cho các học giả trong việc xác định đây là loại chim gì? Nhà sử học Việt Nam Đào Duy Anh cho rằng đây là truyền thuyết “Chim Lạc”, một biểu tượng của người Việt cổ [14: 27]. Tuy nhiên, Đào Tử Khải phản bác rằng đó không phải là chim Lạc, vì chim Lạc là chim ác là hoặc một loại khác có hình dáng khác với hình chim trên trống đồng. Theo ông, đó là con cò [14: 27]. Vẫn có một số học giả lý luận rằng chim Lạc và cò là tương tự nhau [86: 9]. Hơn thế, họ còn cho rằng người Việt cổ xem cò như là biểu tượng của người nông dân lao động vì loài chim này được xem là hình mẫu của sự siêng năng. Như một học giả Việt Nam cho rằng: “Chúng tôi cho rằng vì trống đồng là sản phẩm của Việt Nam, do người Việt Nam tạo ra, nên nó phản ánh những gì thực tế về cảnh vật Việt Nam. Hình con chim đang bay trên trống đồng có thể là một điều gì đó rất thân thuộc với người Việt Nam, nên nó phải có tên Việt Nam. Chúng tôi tin rằng giải thích của chúng tôi về loài chim có mỏ và chân dài trên trống đồng là cò là phù hợp với thực tế lịch sử và văn hóa Việt Nam” [14: 28-29].
Mặc dầu hầu hết các học giả đều cho đó là cò, nhưng có một số nhà khảo cổ phản bác rằng đó là sếu hoặc chim mỏ sừng [93]. Các học giả Trung Quốc ủng hộ lời giải thích đó là cò cũng không đồng ý việc coi cò là biểu tượng của nông dân Việt cổ hoặc của dân tộc Việt Nam. Hơn nữa, họ cho rằng họa tiết chim muông là kết quả của sự ảnh hưởng văn hóa Hán. Họ lập luận rằng cò được xem là biểu tượng tinh thần của trống đồng ở Trung nguyên (Trung Quốc), biểu tượng xuất hiện đầu tiên ở nước Chu thuộc miền Nam Trung Quốc, sau đó, được các dân tộc khác ở phía nam nước Chu tiếp nhận. Theo Hội Nghiên cứu Trống đồng Trung Quốc “Cò đang bay là họa tiết chính của trống Thạch Trại Sơn. Ở Trung nguyên, cách trang trí trống với họa tiết cò đã có truyền thống lâu đời. Tất cả những chiếc trống có họa tiết chim muông được khai quật từ khu mộ nhà Chu ở Hàm Dương, Hà Nam và Giang Lăng, khu mộ Hồ Bắc và nhà Zenghouyi ở Thùy Huyện và Hồ Bắc đều được trang trí với họa tiết là cò…. Đây là những bằng chứng rõ ràng xác nhận họa tiết cò bay trên trống Thạch Trại Sơn có nguồn gốc từ nước Chu” [96: 233].
