KHI A-TÌ-ĐÀM BẮT ĐẦU PHÁ HUỶ CHÍNH MÌNH
(Đọc Tuệ Sỹ, phẩm Phân Biệt Thế Gian – A-tì-đạt-ma Câu-xá, Tập II)
Có những cuốn sách không chỉ truyền đạt tri thức. Chúng làm thay đổi cách ta nhìn thế giới.
Phẩm Phân Biệt Thế Gian trong A-tì-đạt-ma Câu-xá, Tập II là một cuốn như vậy. Và bản dịch & chú giải của Tuệ Sỹ khiến điều đó hiện ra với toàn bộ chiều sâu của nó.
Thoạt nhìn, Câu-xá giống một bản đồ khổng lồ của vũ trụ Phật giáo: núi Tu-di, tam giới, lục đạo, chư thiên. Nhưng đọc Tuệ Sỹ mới thấy, tất cả những gì tưởng như thần thoại ấy thật ra đang mô tả những hình thức khác nhau mà tâm thức và nghiệp cấu thành thế giới.
Ở đây, vũ trụ học không còn là thiên văn học. Nó trở thành hiện tượng học của tâm thức.
Tam giới không còn đơn thuần là ba tầng không gian siêu hình. Qua diễn giải của Tuệ Sỹ, dục giới là thế giới mà hiện hữu còn bị chi phối bởi ham muốn. Sắc giới là nơi dục vọng đã lắng xuống nhưng tâm thức vẫn còn bám vào hình tướng. Vô sắc giới là trạng thái mà tâm thức không còn nương vào sắc để tồn tại. Các cảnh giới trong Câu-xá vì thế không chỉ là “nơi chốn”, mà là những thế giới được tạo thành bởi nghiệp và tâm thức.
Điều đáng kinh ngạc là: chính khi đi tới tận cùng của phân tích, A-tì-đàm bắt đầu làm lộ ra những nan đề ngay trong nền tảng của mình, từ đó mở ra những chuyển động lớn của tư tưởng Phật giáo sau này. Hữu bộ muốn bảo vệ tính thực hữu của các pháp để giữ cho nghiệp, nhân quả và giải thoát vẫn còn nền tảng. Nhưng càng đi sâu vào phân tích, A-tì-đàm càng làm lung lay chính ý niệm về thực hữu, nhường chỗ cho một thế giới của những tiến trình duyên sinh.
Từ đây, một nghịch lý triết học bắt đầu hiện ra.
Nếu mọi thực thể đều không ngừng sinh diệt, thì điều gì tiếp tục từ đời này sang đời khác? Nếu không có một chủ thể thường hằng, thì ai tái sinh, ai chịu nghiệp, ai giải thoát?
Vấn đề của A-tì-đàm không phải giữ lại một thực thể bất biến, mà là làm sao để nghiệp vẫn tiếp tục mà không phải thừa nhận một cái ngã thường hằng.
Chính từ đây, các thuyết về tương tục, trung hữu và dòng thức dần được hình thành như một nỗ lực giải thích sự tiếp nối của nghiệp mà không rơi vào ngã luận.
Câu-xá vì thế đứng giữa một nan đề:
Nếu hoàn toàn không có gì tiếp nối, nghiệp sẽ mất nền tảng; nhưng nếu có một thực thể tồn tại xuyên suốt, toàn bộ nỗ lực phủ định bản ngã của Phật học sẽ bắt đầu lung lay.
Và một câu hỏi khác xuất hiện. Nếu mọi thứ đều chỉ là duyên hợp và sinh diệt, thì điều gì khiến tâm thức vẫn tiếp tục bám trú vào một thế giới sinh diệt như thế?
Chính tại điểm này, A-tì-đàm bắt đầu chạm tới giới hạn của chính mình, mở đường cho sự xuất hiện của Duy thức và xa hơn nữa là tư tưởng Trung quán.
Điều đặc biệt là Tuệ Sỹ không né tránh những khủng hoảng nội tại ấy. Với ông, Câu-xá không phải một hệ thống cần được bảo vệ, mà là một biến cố lớn trong lịch sử tư tưởng. Vì thế, phần chú giải của Dịch sư luôn mở văn bản ra những đối thoại lớn hơn: từ thần thoại Veda, kosmos Hy Lạp cho đến triết học hiện đại và các tranh luận giữa những hệ tư tưởng lớn của Phật giáo.
Đối thoại đó không phải để biện minh cho Phật giáo. Ngược lại, ông liên tục giải trừ lối đọc trực nghĩa của các mô hình vũ trụ, mở chúng ra chiều sâu biểu tượng cùng cấu trúc kinh nghiệm của tâm thức.
Cho nên, đọc bản dịch của Tuệ Sỹ là bước vào một cách lĩnh hội rất khác. Ông vừa đi rất sát văn bản, vừa khiến văn bản tự mở ra những chiều nghĩa khác của nó. Đó là lý do cuốn sách này khó đọc, nhưng chính vì thế mà đáng đọc.
Và cũng từ đó, điều đặc biệt của A-tì-đàm hiện ra:
A-tì-đàm đạt tới chiều sâu lớn nhất đúng vào lúc nó bắt đầu phá hủy nền móng của chính mình.
Nhưng không phải để sụp đổ.
Mà để mở đường cho những chuyển động lớn tiếp theo của tư tưởng Phật giáo.
Lê Hòa – Miên Di
——————
• Cuốn sách còn mở ra nhiều chiều suy tư và giá trị khác mà trong phạm vi một bài viết nhỏ không thể nói hết. Đề tài sẽ được khảo sát sâu rộng hơn trong một tiểu luận, mời độc giả đón đọc.
Chi tiết về sách: https://sachtuesy.net/a-ti-dat-ma-cau-xa-tap-ii
